Стаўбцоўскi край для кожнага беларуса — гэта ў першую чаргу радзiма Якуба Коласа. Тут, сярод сенажацяў i пералескаў, нараджалiся радкi, што сталi класiкай. Але не толькi паэтычнай спадчынай багатая гэтая зямля. Яна шчодрая на галасы, што гучаць не з кнiжных старонак, а з вуснаў простых людзей, якiя беражлiва перадаюць з пакалення ў пакаленне абрады, песнi i мудрасць продкаў. У гэтай серыi нашага праекта — тры кропкi на карце Стаўбцоўшчыны, тры сустрэчы з тымi, хто захоўвае спадчыну ў сэрцы. У Шашках нам адкрылi сакрэт «Багача» — старажытнага абраду, якi вяртае павагу да зямлi. У Раёўшчыне падзялiлiся ўспамiнамi пра хутарское дзяцiнства i купальскiя вогнiшчы. А ў Вечатарове расказалi, чаму каня гарэлкай паiлi перад вяселлем. Далучайцеся да вандроўкi!
ВЁСКА РАЁЎШЧЫНА
Песня з-пад лесу
У Раёўшчыне мы завiталi да Веранiкi Iосiфаўны Дзярнейкi. Яна нарадзiлася ў 1937 годзе i памятае той час, калi вёска была шумная, людная, галасiстая. Яе дзяцiнства прайшло не ў самiм сяле, а на хутары.— Жыла я на футары пад лесам, — успамiнае суразмоўца. — Больш было (людзей. — Заўв. аўт.) у футарах, чым у Раёўшчыне.
Веранiка Дзярнейка.
Хутарское жыццё — асобная старонка гiсторыi Стаўбцоўшчыны. Менавiта тут, на хутары Ласток, з трох да васьмi гадоў жыў класiк беларускай лiтаратуры Якуб Колас. Сёння гэта адзiная з чатырох коласаўскiх сядзiб у раёне, дзе захаваўся сапраўдны драўляны дом канца XIX стагоддзя. У iм створана невялiкая экспазiцыя, прысвечаная паэту. Месца знаходзiцца ў лесе, i да яго цяжка дабрацца. Цiкава, што сюды часцей наведваюцца грыбнiкi i рыбакі, чым турыстычныя групы. А непадалёку ад раённага цэнтра — яшчэ адзiн хутар, апеты ў паэме «Новая зямля»: Альбуць. Так што гэтыя мясцiны дыхаюць лiтаратурай не менш, чым сенам i грыбамi.
А ў маладосцi Веранiкi Iосiфаўны хутары былi поўныя людзей. I галоўнай радасцю для моладзi былi танцы. У суботу цi нядзелю наймалi гарманiста. Танцавалi ў школах, у хатах. Ды i ў гэтай, дзе мы зараз знаходзiмся, таксама ладзiлi вечарыны. Яна ўсмiхаецца, успамiнаючы тыя часы:
— Людзей многа было, не то што сёння пуста. Божа, столька маладзёжы! Усе танцуем. А жэншчыны так засядуць, што нiдзе няма сесцi: патанцуюць, хочацца дзяўчатам сесцi — нiдзе не сядзеш, бо старыя бабы сядзяць i абсуждаюць нас! Такая мода была.
Летнiх свят хапала. На Яна, якое ў народзе злiвалася з Купаллем, палiлi вогнiшчы, скакалi праз агонь, а дадому вярталiся толькi пад ранiцу. Веранiка Iосiфаўна прызнаецца:
— Вяночкi не было куды кiдаць: рэчкi не было, але было весела! Усе былi на кастры.
I дадае прыкмету, якую добра памятаюць у гэтых мясцiнах: калi на Купалу ноч ясная — будзе добры ўраджай, будзе ягада красная, будзе дабро разнае.
* * *
Купала сягоня — сягоня Ян,
Будзе, хлопцы, будзе-будзе лiхо вам.
Будзе вам, хлопцы, лiхо лiхое,
Як пагонiце, хлопцы, сабак у поле.
— Прыбiралi пакойнiка, прыходзiла ўся дзярэўня, i малiлiся днём. Потым збiралiся вечарам. Толькi па тры румачкi вып'юць — i больш нiхто нiчога не вып'е. То i разыйшлiся па дамам.
На могiлкi iшлi ўсёй вёскай. На памiнальны стол ставiлася ўсё, што было ў запасах.
— Напрыклад, кiлбаса мо сухая якая вiсела на жэрдачцы, яйца жарылi, рыбу. Хлеб белы (абавязкова. — Заўв. аўт.) крышылi i вадой залiвалi. Трэба было ўсiм па тры ложачкi прайсцi ўзяць. Гэта абрад такi быў перад вячэраю. Мiска бальшая, усе праходзяць (i бяруць. — Заўв. аўт.) па тры кусочкi хлеба.
Дыялекты Стаўбцоўшчыны
♦ Дачанка — пляменнiца.♦ Жулiк — бутэлька ёмiстасцю 0,25 л.
♦ Зашаламанiцца — выпусцiць з-пад увагi.
♦ Заядуха — злюка, задзiра.
♦ Каляжанка — сяброўка.
♦ Нэнза — ныцiк, плакса.
♦ Пажондэк — парадак.
АГРАГАРАДОК ШАШКI
I касiлi, i пелi
У сцiплым, але сардэчным Шашкоўскiм доме культуры нас сустракае сапраўдная каштоўнасць — народны фальклорны ансамбль «Гарэзы». Дарэчы, гэта слова ў беларускай мове мае некалькi сэнсаў: i вясёлыя людзi, якiя любяць пажартаваць, i тыя, хто жыве з душой наросхрыст. Менавiта такiя i сабралiся сёння тут: глыбокiя знаўцы мясцовага фальклору i проста невычэрпныя апавядальнiкi. Iрына Галабурда, Людмiла i Вiктар Парфенчык, Вера Калкоўская, Святлана i Раман Сабалеўскiя, Лiдзiя Кiрыленка, Святлана Радзiон, Надзея Лабоцкая — у кожнага за плячыма не адно дзесяцiгоддзе захавання традыцый.Сустрэлi нас песняй, што спявалi iх продкi на сенакосе.
* * *
1. Касiў казак сена,
Як была пагода,
Любiў казак дзеўку,
Як была малода*.
2. А тая дзяўчына
Вяночак насiла,
На ўсе сваi плечы
Касу распусцiла.
3. Касу распусцiла,
Усе плечы закрыла.
Вышла за варота —
Жалю нарабiла.
4. Ой, жалю мой, жалю,
Ой, жалю горка́е!
Любiў казак дзеўку —
Цяпер пакiдае.
5. «Няхай пакiдае,
Я й плакаць не буду,
Бо я маладзенька
Без пары не буду».
* Апошнiя два радкi кожнага куплета паўтараюцца двойчы.
З сенакосу вярталiся стомленыя да знямогi. Але варта было дзе-небудзь у вёсцы ўзняцца голасу, як змянялася ўсё. Азваўся хтосьцi адной песняй — i пацягнулiся да яе людзi, як матылёк да святла, i ўжо не заўважалi стомы. Ведалi: спяваючы, яны падкормлiваюць душу, каб назаўтра з новай моцай узяцца за працу.
Ансамбль «Гарэзы».Каб багацце не спынялася
«Зажынкi», «Дажынкi», «Багач» — кожнае з гэтых слоў несла ў сабе павагу да зямлi, якая накармiла, i да рук, якiя яе ўзнялi. Асаблiвае месца займаў «Багач» — старажытны абрад, якi, на жаль, паступова сыходзiць з народнага календара. Але ў Шашках яго беражлiва адраджаюць, бо памятаюць: без Багача не будзе дастатку ў хаце.
* * *
1. Да падзякуйма Богу,
Да за я́го выгоду,
Да за цiхае лета,
Да за буйнае жыта!
2. Да мы ўсё лета жалi,
Жалi-жалi, не ляжалi.
Да мы ўсё лета жалi,
Каласкi ўсё збiралi.
* * *
Ой, нiўка-нiўка!
Аддай маю сiлку
Ды на нову нiўку,
Ды на нову нiўку!
* * *
На новае лета
Радзi, Божа, жыта!
Жыта i пшанiца,
Всякая пашнiца.
Дай жа Божа!*
Мы вам пажадаем,
Слаўны гаспадары,
Пiва варыцi, внукаў жанiцi,
Пасаг збiрацi, внучак выдавацi.
Дай жа Божа!*
* Радок паўтараецца чатыры разы.
Развiтанне з вэлюмам
Вяселле ў Шашках — гэта асобная гiсторыя, якая доўжылася не адзiн дзень. Усё было напоўнена сэнсам, якi вяскоўцы бераглi як зрэнку вока. Напрыклад, адказным момантам лiчылася развiтанне нявесты з дзявоцтвам. Калi надыходзiла пара здымаць з яе галавы вэлюм — сiмвал нявiннасцi i свабоды, — усе прысутныя ведалi: гэта развiтанне з мiнулым жыццём. I тады, каб падтрымаць маладую, палегчыць ёй гэты пераход, яе абступалi i хорам пачыналi спяваць. Голас вёскi суправаджаў яе ў невядомы свет жонкi i гаспадынi.
* * *
Дзе бы я нi ехала,
Дзе бы я нi йшла,
Я ж сваёй матулечцы
Кланялася я.
Дзякую табе, мама,
Што будзiла мяне рана.
Большэ не будзе, не будзе!
А калi хата напаўнялася ўнукамi i жыццё гаспадароў наблiжалася да скону, спявалi, як яно праходзiць праз калыску, вяселле i сiвiзну валасоў.
* * *
Ранняю парою сонейка свяцiлась,
Гэтаю парою дзяўчынка нарадзiлась*.
Сталi татка й мацi думацi-гадацi:
Як нашу дачушку будзем называцi?*
Ды прыйшлi да згоды Лiдачкай назвацi.
Дай жа табе Божа шчасцейка пазнацi!*
Радаваўся татка, цешылася мацi:
Дачушка прыгожая стала падрастацi*.
Дзiцячы дзянёчкi ў радасцi мiнаюць,
Па жыццi гадочкi хутка пралятаюць*.
Там у зялёным лесе зязюля кувае,
Што ўжо дзевяносты гадочак мiнае*.
* Радок паўтараецца двойчы.
— Я толька жанiўся, прыехаў да цёшчы ў госцi, — згадвае Вiктар Парфенчык. — Ахвота што-небудзь з'есцi. Пытаю: «Што ёсць?» — «У халадзiльнiку квашанiна стаiць». Я залез, шукаю — няма. Аказваецца, квашанiна — гэта тутэшны халадзец. Або яго яшчэ называюць «бiлярэта».
I такiх слоў — не пералiчыць. Панцак — гэта ячная каша; скарачык, або выцiральнiк, — звычайны ручнiк, якi ў кожнай хаце вiсiць ля печы; а вандлiна — гэта бужанiна, якой не сорамна пачаставаць нават самых дарагiх гасцей.
ВЁСКА ВЕЧАТАРОВА
Допiнг для каня
Трэцяя кропка на карце — вёска з незвычайнай назвай, якая гаворыць пра сiлу народнага рашэння. Яна паходзiць ад двух слоў: «вечэ» i «Кутараў» — «народны сход у маёнтку Кутарава». Тут i сёння памятаюць, што такое сапраўдная супольнасць. I гэтая памяць перадаецца праз гiсторыю, якую мы пачулi ад Мiхаiла Мiхайлавiча Мiткевiча.— Як ехалi распiсвацца, каня ў брычку запрагалi. Трымалi каня — улiвалi чарку гарэлкi ў горла. Ён тады нёсся — страх! Не стрымаць яго было, — апiсвае вясельныя традыцыi суразмоўца.
Мiхаiл Мiткевiч.На гэтым возе сядзелi маладыя. I ляцелi яны — нiбыта разам з канём iрвалiся ў новае жыццё: хуткае, неспакойнае, поўнае вострых паваротаў.
З гэтай нагоды цiкава даведацца пра святкаванне вяселля ў вёсцы Новы Свержань, што ў гэтым жа раёне. Калi маладыя ўжо стаялi ля стала, на якiм зерне, мёд, свечка i каравай ляжалi, выходзiла старэйшая жанчына — свацця. А побач брат нявесты з асвечанай свечкай абыходзiў маладых i сыпаў зернем вакол, каб нiхто iм не насалiў. Потым саджалi маладога на пачэснае месца — у чырвоны кут, у пачатак стала. Лiчылася, што калi ён там сядзе, то i сам заможным будзе, i хата — поўная чара. А нявесту — на дзяжу, накрытую кажухом. I шарсцiнкi на тым кажуху пералiчвалi: колькi iх ёсць, столькi i грошай у маладой сям'i не перавядзецца. Тут жа мацi благаслаўляла дачку з абразком, а дружкi станавiлiся ззаду маладых, каб iх берагчы ад сурокаў.
Надавалi ўвагу ручнiкам. Першым перавязвалi маладым галовы, каб святыя бераглi iх ад няшчасця. Другi зацягвалi туга-туга на станах, каб дзецi хутчэй з'явiлiся. А трэцiм моцна звязвалi iм рукi, каб два iх шляхi ў адзiн злiлiся i нiхто iх не разлучыў. I толькi пасля гэтага яны праходзiлi праз трое варот, звiтых з ручнiкоў, а ўсе госцi станавiлiся ў карагод i спявалi вясельныя песнi.
Чаму Стоўбцы?
Назва горада, як i многiя тапонiмы, мае некалькi тлумачэнняў. Адной з найбольш пераканаўчых лiчыцца гiстарычная версiя, звязаная з ракой Нёман. У даўнiя часы яна была значна больш паўнаводнай i суднаходнай, а Стоўбцы з'яўлялiся адным з галоўных рачных партоў рэгiёна.— У 1875 годзе Стаўбцоўскi рачны порт адправiў на Гародню i далей да самага Балтыйскага мора 800 судоў, загружаных зерном, пенькой, мёдам, льном, — расказвае Мiхаiл Мiхайлавiч. — А вышэй, у Нiкалаеўшчыне, была верф, дзе будавалi гэтыя рачныя суда.
Прыстань была настолькi важнай, што сюды сцякалiся тавары з усёй акругi. Уздоўж берага стаялi драўляныя слупы — «стоўбцы». Да iх прычальвалi, каб не знесла цячэннем, вялiкiя грузавыя лодкi i меншыя судны. Менавiта гэтыя слупы i далi назву паселiшчу, якое вырасла вакол порта.
Так заканчваецца наша вандроўка па Стаўбцоўшчыне — краi, якi ведаюць як радзiму народнага песняра, але якi насамрэч больш маштабны за любую кнiгу. Бо лiтаратура апiсвае жыццё, а тут яно цячэ ў сваёй першароднай плынi: у штодзённай працы, у святах, якiя не згасаюць, у дыялектах, якiя не запiсаны ў слоўнiках, у песнях, што не гучаць з экранаў. Гэтыя галасы ствараюць той самы непаўторны звон, без якога немагчыма ўявiць Беларусь. I пакуль яны гучаць, пакуль у вёсках яшчэ сустракаюць з хлебам-соллю i размаўляюць на той мове, якая не патрабуе перакладу, — жыве i сама зямля. Жыве так, як хацеў бы Якуб Колас: не ў застылых помнiках, а ў жывым слове. I гэта, бадай, галоўны скарб, якi мы вывозiм са Стаўбцоўшчыны. I чакаем вашых запрашэнняў, бо наша вандроўка працягваецца!
grudnitskiy@sb.by
Полная перепечатка текста и фотографий запрещена. Частичное цитирование разрешено при наличии гиперссылки.
Нравится читать наши новости и материалы? Добавьте нас в «Google Рекомендации» по ссылке.


